Khi một sản phẩm được đưa ra thị trường, trách nhiệm của doanh nghiệp không nhất thiết kết thúc tại thời điểm sản phẩm được bán cho người tiêu dùng. Trong xu hướng chuyển dịch sang kinh tế tuần hoàn, doanh nghiệp ngày càng được yêu cầu quan tâm đến cả giai đoạn sau sử dụng, bao gồm thu gom, tái chế và xử lý chất thải phát sinh từ sản phẩm, bao bì.
Đây chính là nền tảng của Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (Extended Producer Responsibility – EPR) – một công cụ chính sách môi trường đã được áp dụng tại nhiều quốc gia và đang trở thành một nội dung quan trọng trong quản lý môi trường tại Việt Nam.
Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) là gì?
Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR – Extended Producer Responsibility) là cách tiếp cận trong đó nhà sản xuất hoặc nhà nhập khẩu chịu trách nhiệm đối với sản phẩm và bao bì sau khi được sử dụng, bao gồm việc thu gom, tái chế và quản lý chất thải. EPR qua đó góp phần thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, giảm chất thải và tăng khả năng tái sử dụng tài nguyên.
Hệ thống EPR giúp chia sẻ trách nhiệm quản lý chất thải giữa nhà sản xuất, nhà nhập khẩu và các bên liên quan, thay vì để phần lớn gánh nặng này thuộc về khu vực công. Nguồn lực công nhờ đó có thể được phân bổ cho các dịch vụ và nhu cầu xã hội khác. Mặc dù mô hình EPR có thể khác nhau giữa các quốc gia, các hệ thống thường hướng đến những mục tiêu chung như cải thiện thiết kế sản phẩm và bao bì, tăng khả năng tái chế và tái sử dụng, đồng thời giảm sử dụng nguyên vật liệu, đặc biệt là vật liệu nguyên sinh.
Một hệ thống EPR hiệu quả cũng cần xác định rõ các loại sản phẩm, vật liệu hoặc bao bì thuộc phạm vi áp dụng và nghĩa vụ tương ứng của doanh nghiệp. Trong một số mô hình, mức phí có thể được thiết kế theo đặc tính của bao bì, qua đó tạo động lực sử dụng vật liệu có khả năng tái chế cao và hạn chế vật liệu khó hoặc không thể tái chế.
Hiệu quả của trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất còn phụ thuộc vào vai trò của Chính phủ trong việc xây dựng khung pháp lý, thiết lập mục tiêu thu gom – tái chế và giám sát quá trình thực hiện.
Tại sao Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) là một công cụ hiệu quả?
EPR không chỉ giúp phân bổ trách nhiệm quản lý chất thải mà còn tạo động lực để doanh nghiệp xem xét tác động môi trường ngay từ khâu thiết kế sản phẩm và bao bì.
Một hệ thống trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất được thiết kế phù hợp có thể mang lại lợi ích trên ba khía cạnh chính: Môi trường, Xã hội và Kinh tế. EPR góp phần tăng thu gom và tái chế, thúc đẩy sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn, đồng thời tạo nguồn lực cho hệ thống quản lý chất thải và hỗ trợ quá trình chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn.
EPR hoạt động như thế nào và góp phần cải thiện thiết kế bao bì, tăng tỷ lệ thu gom và tái chế?
EPR tạo nguồn lực cho hoạt động thu gom và tái chế. Hệ thống có thể tạo ra nguồn tài chính ổn định để cải thiện cơ sở hạ tầng thu gom, phân loại và tái chế chất thải bao bì. Qua đó, phạm vi thu gom được mở rộng, chất lượng tái chế được cải thiện và vật liệu tái chế có thêm cơ hội quay trở lại chu trình sản xuất.
EPR có thể được triển khai thông qua Tổ chức Trách nhiệm của Nhà sản xuất (PRO – Producer Responsibility Organisation). Trong các mô hình này, PRO đóng vai trò điều phối hệ thống, quản lý các khoản phí EPR và phối hợp với doanh nghiệp, đơn vị quản lý chất thải cũng như cơ quan có liên quan. Cách thức tổ chức PRO có thể khác nhau tùy từng quốc gia.
Doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ dựa trên sản phẩm và bao bì đưa ra thị trường. Trong các hệ thống áp dụng cơ chế phí, mức đóng góp có thể được xác định dựa trên loại và khối lượng bao bì. Nguồn lực này được sử dụng cho các hoạt động như thu gom, phân loại, tái chế và nâng cao nhận thức của người tiêu dùng.
Khung pháp lý đóng vai trò nền tảng đối với EPR. Chính phủ cần xác định rõ mục tiêu, trách nhiệm của các bên, cơ chế thực thi và lộ trình triển khai. EPR qua đó có thể bổ trợ cho các chính sách về kinh tế tuần hoàn, thiết kế sinh thái và sử dụng tài nguyên hiệu quả. EPR góp phần nâng cao nhận thức của người tiêu dùng. Một phần nguồn lực có thể được sử dụng để khuyến khích phân loại chất thải tại nguồn và nâng cao nhận thức về thu gom, tái chế sản phẩm và bao bì sau sử dụng.
Dữ liệu và tính minh bạch là điều kiện quan trọng của hệ thống EPR. Hệ thống cần có cơ chế đăng ký và quản lý dữ liệu đối với doanh nghiệp có nghĩa vụ cũng như các đơn vị tham gia thu gom, phân loại và tái chế. EPR tạo động lực cải thiện thiết kế sản phẩm và bao bì. Thông qua việc gắn trách nhiệm của nhà sản xuất với giai đoạn sau sử dụng, EPR khuyến khích doanh nghiệp cân nhắc khả năng tái chế, tái sử dụng và giảm nguyên vật liệu ngay từ khâu thiết kế.
Vai trò & trách nhiệm của các bên liên quan trong hệ thống EPR
Hệ thống Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) cần sự phối hợp của các bên trong toàn bộ chuỗi giá trị:
- Nhà cung cấp nguyên liệu và bao bì: Lựa chọn vật liệu và thiết kế bao bì theo hướng tăng khả năng tái sử dụng, tái chế.
- Nhà sản xuất và nhà nhập khẩu: Chịu trách nhiệm đối với sản phẩm, bao bì đưa ra thị trường và thực hiện các nghĩa vụ EPR.
- Nhà phân phối và bán lẻ: Kết nối với người tiêu dùng, cung cấp thông tin và có thể hỗ trợ hoạt động thu hồi bao bì.
- Người tiêu dùng: Phân loại và xử lý sản phẩm, bao bì sau sử dụng đúng cách để hỗ trợ thu gom và tái chế.
- Đơn vị xử lý chất thải: Thực hiện thu gom, phân loại và tái chế chất thải theo yêu cầu của hệ thống.
- Chính quyền địa phương: Hỗ trợ tổ chức thu gom và kết nối người dân với các đơn vị xử lý chất thải.
- Chính phủ và cơ quan quản lý: Xây dựng khung pháp lý, quản lý, giám sát và bảo đảm hệ thống EPR được thực hiện hiệu quả.
Tại sao cần phân biệt Trách nhiệm mở rộng của các bên liên quan (ESR) với Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR)?
ESR (Extended Stakeholder Responsibility) đề cập rộng hơn đến trách nhiệm của các bên liên quan, nhưng chưa có định nghĩa và cơ chế thực hiện thống nhất như EPR (Extended Producer Responsibility). Vì vậy, hai khái niệm này không nên được sử dụng thay thế cho nhau.
Trách nhiệm quản lý chất thải từ trước đến nay vẫn thuộc về các cơ quan công quyền, nhưng hệ thống này đã cho thấy sự thiếu hiệu quả. Hệ thống này cần có sự tham gia nhiều hơn từ các nhà sản xuất để cải thiện việc thu gom, phân loại và tái chế chất thải thông qua cơ chế EPR.
Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) là một cơ chế đã được xây dựng bài bản và được công nhận trên toàn cầu, không chỉ mang đến một cách tiếp cận có hệ thống cho các nhà sản xuất nhằm giảm sử dụng bao bì, mà còn cải thiện thiết kế bao bì và tăng cường tái sử dụng tài nguyên. EPR xác định rõ ràng vai trò và trách nhiệm then chốt của tất cả các bên liên quan trong chuỗi giá trị.
Mặc dù tất cả các bên liên quan đều cần chịu trách nhiệm và đóng góp vào việc loại bỏ chất thải nhựa và ô nhiễm nhựa đại dương, vai trò và trách nhiệm của các ngành có thể được thể hiện thông qua các biện pháp khác. Những điều này không nên bị nhầm lẫn với EPR. Đây là những can thiệp mà các bên khác nhau trong xã hội có thể cùng nhau thực hiện để giải quyết vấn đề chất thải nhựa:
Nguồn: WWF
Chi tiết bài viết gốc tại đây.
Phiên bản cập nhật mới nhất: 12/08/2026
Về CGS Việt Nam
Công ty Cổ phần Tư vấn Quản trị CGS Việt Nam cung cấp các giải pháp tư vấn chuyên sâu về Quản trị Công ty, Phát triển Bền vững (ESG), Quản lý Rủi ro & Kiểm toán Nội bộ. Với đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm và am hiểu thông lệ quốc tế, CGS Việt Nam đồng hành cùng doanh nghiệp xây dựng hệ thống quản trị hiệu quả, nâng cao năng lực quản lý, đáp ứng yêu cầu của nhà đầu tư và hướng tới phát triển bền vững.
—————
Liên hệ với CGS Việt Nam:
Hotline: (+84) 363 581 520 | Email: [email protected] | Website: https://cgsvietnam.com/
LinkedIn: https://www.linkedin.com/company/cgs-vietnam | Facebook: https://www.facebook.com/CGSVietnamCompany/