Trong môi trường kinh doanh ngày càng phức tạp, thành viên Hội đồng Quản trị (HĐQT) và Ban Điều hành phải đưa ra nhiều quyết định có ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động, tài chính và giá trị doanh nghiệp. Một giao dịch bị cho là có xung đột lợi ích, thiếu sót trong công bố thông tin hoặc hạn chế trong giám sát đều có thể dẫn đến khiếu nại và trách nhiệm pháp lý đối với người quản lý.
Rủi ro này không chỉ thuộc về doanh nghiệp. Khi vi phạm nghĩa vụ quản lý, thành viên HĐQT và người điều hành có thể phải chịu trách nhiệm bằng tài sản cá nhân. Vì vậy, bảo hiểm trách nhiệm D&O ngày càng được quan tâm như một cấu phần của hệ thống quản trị rủi ro doanh nghiệp.
Bảo hiểm trách nhiệm D&O là gì?
Bảo hiểm trách nhiệm D&O (Directors and Officers Liability Insurance) là loại hình bảo hiểm được thiết kế để bảo vệ thành viên HĐQT, người điều hành và những cá nhân khác thuộc định nghĩa “người được bảo hiểm” trước các tổn thất phát sinh từ khiếu nại cáo buộc họ có hành vi sai trái trong quá trình thực hiện chức trách quản lý. Tùy theo hợp đồng, tổn thất được bảo hiểm có thể bao gồm chi phí bào chữa, khoản dàn xếp, phán quyết bồi thường và một số chi phí liên quan khác.
Nói đơn giản, bảo hiểm D&O giúp chuyển giao một phần rủi ro tài chính từ người quản lý và doanh nghiệp sang doanh nghiệp bảo hiểm, trong phạm vi và điều kiện được quy định trong hợp đồng.
Một điểm cần lưu ý là đối tượng được bảo hiểm không chỉ phụ thuộc vào chức danh. Thành viên HĐQT, thành viên độc lập HĐQT, Tổng Giám đốc hoặc cán bộ quản lý chỉ được bảo vệ nếu thuộc định nghĩa “người được bảo hiểm” trong hợp đồng. Doanh nghiệp vì vậy cần rà soát kỹ phạm vi chức danh và cá nhân được bao phủ.
Trách nhiệm cá nhân của người quản lý theo pháp luật Việt Nam
Theo Điều 165 và Điều 166 Luật Doanh nghiệp 2020, người quản lý phải thực hiện nhiệm vụ trung thực, cẩn trọng, trung thành với lợi ích của công ty và cổ đông; nếu vi phạm, họ có thể phải chịu trách nhiệm cá nhân hoặc liên đới và bị cổ đông đủ điều kiện khởi kiện.
Do đó, trách nhiệm quản lý có thể trở thành rủi ro pháp lý và tài chính đối với từng cá nhân. Bảo hiểm D&O không miễn trừ trách nhiệm mà chỉ hỗ trợ xử lý một phần hậu quả tài chính đối với khiếu nại thuộc phạm vi bảo hiểm.
Ba lớp bảo vệ thường gặp của bảo hiểm D&O
Một chương trình D&O điển hình có thể bao gồm ba nhóm bảo vệ:
- Nhóm A – Bảo vệ cá nhân người quản lý: Bảo vệ thành viên HĐQT và người quản lý khi doanh nghiệp không thể, không được pháp luật cho phép hoặc không thực hiện việc bồi hoàn cho họ. Đây là lớp bảo vệ trực tiếp đối với tài sản cá nhân của người được bảo hiểm.
- Nhóm B – Hoàn trả cho doanh nghiệp: Khi doanh nghiệp đứng ra bồi hoàn hoặc chi trả các khoản thuộc trách nhiệm của người quản lý, bảo hiểm có thể hoàn trả khoản tiền đó theo điều kiện hợp đồng.
- Nhóm C – Bảo vệ doanh nghiệp: Bảo vệ chính doanh nghiệp đối với khiếu nại thuộc phạm vi bảo hiểm. Trong chương trình dành cho công ty đại chúng hoặc niêm yết, nhóm C thường giới hạn ở các khiếu nại liên quan đến chứng khoán (securities claims).
D&O không bảo hiểm cho mọi quyết định, khiếu nại hoặc hành vi của người quản lý. Phạm vi bảo vệ thực tế phụ thuộc vào định nghĩa người được bảo hiểm, định nghĩa khiếu nại và hành vi sai trái, hạn mức trách nhiệm, mức miễn thường, điều khoản loại trừ và nghĩa vụ thông báo.
Vì sao bảo hiểm trách nhiệm D&O quan trọng đối với doanh nghiệp?
Bảo vệ người quản lý trước rủi ro tài chính cá nhân
HĐQT và Ban Điều hành phải ra quyết định trong điều kiện không chắc chắn. Ngay cả quyết định dựa trên thông tin hợp lý tại thời điểm đó vẫn có thể dẫn đến khiếu nại nếu kết quả không như kỳ vọng. Bảo hiểm D&O có thể hỗ trợ chi phí pháp lý, điều tra và tố tụng đối với hành vi mới bị cáo buộc, kể cả khi khiếu nại sau đó được xác định là không có cơ sở, tùy theo điều kiện hợp đồng.
Tuy nhiên, D&O không miễn trừ trách nhiệm và thường loại trừ hành vi gian lận, cố ý vi phạm hoặc thu lợi bất chính. Một số hợp đồng chỉ áp dụng loại trừ sau khi có phán quyết hoặc kết luận cuối cùng; trước thời điểm đó, chi phí bào chữa vẫn có thể được tạm ứng.
Hỗ trợ thu hút và giữ chân thành viên HĐQT có năng lực
Trách nhiệm pháp lý và rủi ro tài chính có thể ảnh hưởng đến khả năng thu hút người có năng lực tham gia HĐQT, đặc biệt ở vị trí thành viên độc lập.
Trong một tài liệu chuyên đề về thành viên độc lập HĐQT, Hội Thành viên Độc lập Hội đồng Quản trị Doanh nghiệp Việt Nam (VNIDA) kiến nghị thúc đẩy bảo hiểm D&O như một cơ chế hỗ trợ thành viên thực hiện vai trò hiệu quả và tự tin hơn. Cơ chế bảo vệ phù hợp cũng góp phần giúp doanh nghiệp thu hút và giữ chân thành viên HĐQT có năng lực, kinh nghiệm và uy tín.
Bổ sung cho hệ thống quản trị rủi ro
D&O không nên được nhìn nhận đơn thuần là một khoản chi phí bảo hiểm. Chương trình cần được đặt trong tổng thể hệ thống quản trị rủi ro, cùng với kiểm soát nội bộ, quản lý xung đột lợi ích, công bố thông tin, tuân thủ và giám sát của HĐQT.
Nói cách khác, D&O giúp doanh nghiệp quản trị một phần hậu quả tài chính khi rủi ro trách nhiệm phát sinh; quản trị tốt giúp giảm khả năng rủi ro xảy ra ngay từ đầu.
Khi quyết định kinh doanh trở thành rủi ro trách nhiệm
Một quyết định kinh doanh không mang lại kết quả như kỳ vọng không mặc nhiên đồng nghĩa với việc HĐQT đã vi phạm nghĩa vụ quản trị. Tuy nhiên, ngay cả khi quyết định được đưa ra một cách thiện chí và thận trọng, thành viên HĐQT vẫn có thể đối mặt với khiếu nại, tranh chấp và các chi phí pháp lý để bảo vệ quyết định của mình.
Chẳng hạn, một dự án đầu tư lớn sau khi được HĐQT phê duyệt không đạt kỳ vọng và gây tổn thất. Một nhóm cổ đông có thể khiếu nại rằng HĐQT chưa thẩm định đầy đủ hoặc chưa thực hiện tốt trách nhiệm giám sát. Trong trường hợp đó, vấn đề không chỉ nằm ở kết quả cuối cùng của dự án, mà còn ở quy trình và cơ sở mà HĐQT đã sử dụng để đưa ra quyết định.
Đây cũng là vấn đề được nhấn mạnh trong Bộ Nguyên tắc Quản trị Công ty G20/OECD 2023:
| Mục V.A.1: Các thành viên Hội đồng Quản trị cần được bảo vệ khỏi kiện tụng nếu một quyết định được đưa ra một cách thiện chí và mẫn cán Việc bảo vệ các thành viên Hội đồng Quản trị và Ban Điều hành trước kiện tụng, nếu họ ra quyết định kinh doanh một cách mẫn cán, cẩn trọng về quy trình, trên cơ sở có đủ thông tin hợp lệ, và không có bất kỳ xung đột lợi ích nào, sẽ giúp họ chịu được rủi ro của một quyết định được kỳ vọng sẽ mang lại lợi ích tốt hơn cho công ty, nhưng cuối cùng có thể không thành công. (Nguồn: Nguyên tắc V – Trách nhiệm của HĐQT trong Bộ Nguyên tắc Quản trị Công ty G20/OECD 2023) |
Trong bối cảnh đó, bảo hiểm trách nhiệm D&O là một trong những cơ chế có thể hỗ trợ người quản lý trước rủi ro tài chính phát sinh từ khiếu nại thuộc phạm vi bảo hiểm. Tùy theo điều kiện hợp đồng, D&O có thể hỗ trợ chi phí bào chữa, dàn xếp hoặc bồi thường. Người được bảo hiểm đồng thời phải tuân thủ các yêu cầu về thông báo và xử lý khiếu nại; việc tự nhận trách nhiệm, tự dàn xếp hoặc phát sinh chi phí khi chưa được chấp thuận có thể ảnh hưởng đến quyền lợi bảo hiểm.
Ở góc độ thực hành, Tài liệu hướng dẫn dành cho Thành viên độc lập HĐQT của VNIDA – VNICG – CGS Việt Nam cũng lưu ý thành viên độc lập (TVĐL) cần chủ động yêu cầu công ty cung cấp đầy đủ thông tin về bảo hiểm D&O và đảm bảo các yếu tố sau được thể hiện rõ trong thỏa thuận:
Nguồn: Tài liệu hướng dẫn dành cho Thành viên độc lập HĐQT (VNIDA – VNICG – CGS Việt Nam) |
Những sai lầm doanh nghiệp thường gặp
Chỉ quan tâm đến việc “đã mua bảo hiểm D&O hay chưa”
Có bảo hiểm D&O không đồng nghĩa với được bảo vệ đầy đủ. Doanh nghiệp cần xem xét ai được bảo hiểm, rủi ro nào được bảo hiểm, hạn mức bao nhiêu và những trường hợp nào bị loại trừ.
Chỉ nhìn vào mức phí và hạn mức
Mức phí thấp hoặc hạn mức cao chưa chắc tạo ra chương trình phù hợp. Doanh nghiệp cần đánh giá đồng thời mức miễn thường, chi phí bào chữa, phạm vi lãnh thổ, công ty con được bảo hiểm và cơ chế bảo vệ sau khi người quản lý kết thúc nhiệm kỳ.
Đặc biệt, cần xác định chi phí bào chữa nằm trong hay ngoài hạn mức. Nếu được tính vào hạn mức chung, số tiền còn lại cho dàn xếp hoặc bồi thường sẽ giảm theo chi phí xử lý vụ việc.
Không đọc kỹ điều khoản và nghĩa vụ thông báo
Phạm vi bảo vệ phụ thuộc vào điều khoản loại trừ, thời điểm phát sinh và thông báo khiếu nại, ngày hồi tố và thời gian thông báo mở rộng. Việc thông báo chậm, tự nhận trách nhiệm hoặc tự dàn xếp khi chưa được doanh nghiệp bảo hiểm chấp thuận có thể ảnh hưởng đến quyền lợi bảo hiểm.
Cho rằng bảo hiểm D&O thay thế cho quản trị tốt
D&O chỉ hỗ trợ xử lý một phần hậu quả tài chính, không thể thay thế quy trình ra quyết định có cơ sở, kiểm soát xung đột lợi ích, quản trị rủi ro và giám sát hiệu quả của HĐQT. Bảo hiểm cũng không thể khôi phục hoàn toàn uy tín, giá trị doanh nghiệp hoặc niềm tin của cổ đông khi sự cố xảy ra.
Doanh nghiệp nên tiếp cận bảo hiểm trách nhiệm D&O như thế nào?
Thay vì bắt đầu bằng câu hỏi “Nên mua gói bảo hiểm D&O nào?”, doanh nghiệp nên bắt đầu bằng việc đánh giá rủi ro quản trị của chính mình:
- Ai cần được bảo vệ và phạm vi hiện tại đã bao phủ đầy đủ chưa?
- Doanh nghiệp có mức độ phơi nhiễm cao với tranh chấp cổ đông, M&A, phát hành chứng khoán, công bố thông tin hoặc lao động không?
- Hạn mức đã tính đến chi phí bào chữa và khả năng phát sinh nhiều khiếu nại chưa?
- Có trách nhiệm thực tế nào có thể phát sinh nhưng đang nằm ngoài phạm vi hợp đồng?
- Thành viên HĐQT đã được cung cấp đầy đủ thông tin về chương trình bảo hiểm chưa?
Quan trọng hơn, D&O nên được xem xét cùng với đánh giá hiệu quả HĐQT, quản trị rủi ro, kiểm soát nội bộ và tuân thủ. Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp không chỉ “mua bảo hiểm” mà xây dựng một cơ chế bảo vệ phù hợp với hồ sơ rủi ro.
Bảo hiểm D&O tại một số doanh nghiệp Việt Nam
Nam Long (NLG): Công bố D&O tại nhiều thời điểm
Theo Báo cáo hoạt động của HĐQT năm 2018, Công ty cổ phần Đầu tư Nam Long (NLG) công bố chương trình bảo hiểm trách nhiệm cho thành viên HĐQT trong thời hạn từ ngày 31/7/2018 đến ngày 31/7/2019, với hạn mức 15 triệu USD và phí bảo hiểm 14.500 USD.
Tại tài liệu Đại hội đồng cổ đông (ĐHĐCĐ) năm 2023, Nam Long tiếp tục trình bày chương trình D&O với hạn mức 10 triệu USD và mức phí 20.900 USD. Việc D&O được công bố tại nhiều thời điểm cho thấy doanh nghiệp đã xem xét bảo hiểm trách nhiệm như một cơ chế bảo vệ HĐQT, thay vì một giải pháp phát sinh từ một sự kiện riêng lẻ.
DHG Pharma: Tái tục bảo hiểm D&O hằng năm
Ngày 25/2/2022, HĐQT Công ty Cổ phần Dược Hậu Giang (DHG Pharma) trình ĐHĐCĐ thường niên 2021 chấp thuận việc mua bảo hiểm trách nhiệm nhà quản lý và điều hành hằng năm. Đối tượng dự kiến được bảo hiểm bao gồm Chủ tịch và các thành viên HĐQT, Tổng giám đốc, các Phó tổng giám đốc, Kế toán trưởng và một số chức danh quản lý khác.
Tờ trình quy định thời hạn bảo hiểm là một năm và được tái tục hằng năm. DHG Pharma cho biết việc mua D&O nhằm giảm thiểu tổn thất kinh tế có thể phát sinh khi người quản lý có nghĩa vụ pháp lý phải bồi thường, đồng thời hướng tới thông lệ quản trị minh bạch và chuyên nghiệp.
Việc triển khai tiếp tục được ghi nhận trong các tài liệu sau đó. Năm 2024, DHG Pharma công bố chương trình bảo hiểm có thời hạn đến ngày 28/6/2025; tháng 5/2025, công ty tiếp tục mời chào giá gói D&O cho giai đoạn 2025–2026.
Hai trường hợp trên cho thấy bảo hiểm trách nhiệm D&O đang từng bước được một số doanh nghiệp Việt Nam đưa vào cơ chế bảo vệ HĐQT và người quản lý, gắn với quản trị rủi ro và nâng cao chất lượng Quản trị Công ty.
Góc nhìn của CGS Việt Nam: D&O bắt đầu từ chất lượng quản trị
D&O là một cơ chế bảo vệ tài chính trước rủi ro trách nhiệm phát sinh trong quá trình HĐQT và người quản lý thực hiện chức trách. Tuy nhiên, bảo hiểm trách nhiệm D&O chỉ là một lớp phòng vệ và không thay thế cho quản trị tốt. Nền tảng vẫn là một hệ thống quản trị hiệu quả, trong đó trách nhiệm giữa HĐQT và ban điều hành được phân định rõ; quyết định được đưa ra trên cơ sở thông tin đầy đủ; xung đột lợi ích được kiểm soát; rủi ro được đánh giá và cơ chế giải trình được thiết lập phù hợp.
Vì vậy, doanh nghiệp không nên xem xét D&O tách rời khỏi hồ sơ rủi ro và chất lượng quản trị. Việc thiết kế chương trình bảo hiểm cần bắt đầu từ trách nhiệm của HĐQT, cơ cấu tập đoàn, hoạt động huy động vốn, giao dịch M&A và các nguồn khiếu nại có thể phát sinh.
Đây cũng là cách tiếp cận của CGS Việt Nam khi đồng hành cùng doanh nghiệp trong đánh giá hiệu quả HĐQT, rà soát cơ chế quản trị, quản lý rủi ro và kiểm soát nội bộ, qua đó nhận diện khoảng trống và củng cố nền tảng quản trị nhằm tạo lập giá trị bền vững trong dài hạn.
Bài viết thuộc chuỗi nội dung về Bộ Nguyên tắc Quản trị Công ty G20/OECD, được thực hiện với sự phối hợp chuyên môn giữa CGS Việt Nam, Hội Thành viên Độc lập Hội đồng Quản trị Doanh nghiệp Việt Nam (VNIDA) và Viện Nghiên cứu Quản trị Công ty VNIDA (VNICG), nhằm chia sẻ kiến thức, phương pháp đánh giá và cách thức vận dụng các nguyên tắc quản trị trong thực tiễn doanh nghiệp.
Nguồn tham khảo:
- Quốc hội (2020) – Luật Doanh nghiệp số 59/2020/QH14, Điều 165 và Điều 166. Xem văn bản
- Marsh – Phạm vi bảo hiểm Nhóm A, Nhóm B và Nhóm C. Xem tài liệu
- Allianz Commercial – D&O Insurance Explained. Xem tài liệu
- OECD (2023) – G20/OECD Principles of Corporate Governance 2023. Xem tài liệu
- VNIDA – VNICG – CGS Việt Nam – Tài liệu hướng dẫn dành cho Thành viên độc lập Hội đồng Quản trị. Xem tài liệu
- VNIDA (2023) – White Paper về thành viên độc lập HĐQT. Xem tài liệu
- Nam Long – Báo cáo HĐQT năm 2018 và tài liệu ĐHĐCĐ năm 2023.
- DHG Pharma – Tờ trình mua bảo hiểm D&O và thư mời chào giá giai đoạn 2025–2026.
Về CGS Việt Nam
Công ty Cổ phần Tư vấn Quản trị CGS Việt Nam cung cấp các giải pháp tư vấn chuyên sâu về Quản trị Công ty, Phát triển Bền vững (ESG), Quản lý Rủi ro & Kiểm toán Nội bộ. Với đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm và am hiểu thông lệ quốc tế, CGS Việt Nam đồng hành cùng doanh nghiệp xây dựng hệ thống quản trị hiệu quả, nâng cao năng lực quản lý, đáp ứng yêu cầu của nhà đầu tư và hướng tới phát triển bền vững.
—————
Liên hệ với CGS Việt Nam:
Hotline: (+84) 363 581 520 | Email: [email protected] | Website: https://cgsvietnam.com/
LinkedIn: https://www.linkedin.com/company/cgs-vietnam | Facebook: https://www.facebook.com/CGSVietnamCompany/